Zając szarak
(Lepus europaeus)

 


I . Występowanie i siedlisko
Zając szarak występuje praktycznie w całej Europie. Jego zasięg
występowania nie obejmuje jedynie terenów wysokogórskich i o zdecydowanie
chłodniejszym klimacie. Na terenach tych zaś można spotkać bliskiego krewniaka
naszego szaraka, zająca bielaka. Inne podgatunki zajęcy można spotkać na całym
świecie, od Chin, poprzez Afrykę, aż po Amerykę Północną. W Polsce występuje na
terenie całego kraju, nie wspina się tylko na górskie szczyty. Jego liczebność i
rozmieszczenie jest różne, ale najwięcej osobników można spotkać w centralnej
Polsce. Nie lubi terenów podmokłych i wilgotnych. Zając był pierwotnie gatunkiem
stepowym, więc najbardziej odpowiadają mu tereny nizinne, głównie w urozmaiconym
krajobrazie rolniczym. Zamieszkuje również lasy, wydmy nadmorskie, obszary
rekultywowane, a nawet tereny miejskie.
I I . Charakterystyka ogólna
Praktycznie każdy w życiu widział charakterystyczną sylwetkę zająca. Można
by rzec, że wygląda jak duży, smukły królik. I tak w sumie jest. Od dzikiego królika
różni się przede wszystkim uszami. Są one dłuższe od głowy i na końcach zabarwione
na czarno. Jest również większy od królika i potrafi ważyć od 2,5 do 6,5 kg. Jego sierść
jest ziemisto-bura, o różnych odcieniach, w zależności od siedliska jakie zamieszkuje,
doskonale go maskująca. Tylne czteropalczaste skoki są ponad dwukrotnie dłuższe od
przednich pięciopalczastych. U młodych osobników na przednich łapach występuje
tak zwane znamię Stroha. Jest to chrząstkowe zgrubienie, które znika do okresu zimy.
Samca od samicy można odróżnić tylko poprzez oględziny narządów rodnych.
III. Odżywianie
Zając jest wyłącznie roślinożercą i potrafi zjeść do kilograma świeżej masy
roślinnej. Żywi się zarówno wieloma gatunkami roślin uprawnych jak i dziko
rosnących traw. Nie gardzi więc koniczyną wszelakimi ziołami, rzepakiem lub
oziminami zbóż. Jego największy przysmak stanowią buraki, pietruszka i kapusta.
Przebywając w lesie zajada się młodymi pąkami, soczystą korą i różnymi owocami, np.
żołędziami. Woda do organizmu jest dostarczana praktycznie pod postacią pokarmu,
więc spotkanie pijącego zająca jest nie lada wyczynem.




IV. Rozmnażanie i rozwój
Zasadniczo zające mogłyby rozmnażać się przez cały rok, gdyby nie
niedyspozycja gachów w okresie października i listopada. Ich najądrza wykazują wtedy
brak plemników. Mimo tego okres rui jest bardzo długi i w sprzyjających warunkach
atmosferycznych może się zaczynać od połowy stycznia lub początku lutego i trwać do
sierpnia-września (najintensywniej przebiega w maju, czerwcu). Parkoty są bardzo
widowiskowymi godami, gdyż goniące za kocicą samce dość często uczestniczą w
bójkach o nią A wtedy nie przebierają w środkach, i używają przednich skoków i
pazurów do zadawania razów przeciwnikowi. Ciąża trwa około 40 dni i po tym okresie
w spokojnej kotlince rodzą się młode. Jest ich średnio 4 sztuki i są dobrze rozwinięte,
można by rzec, że są miniaturką dorosłych. Największym ich wrogiem w początkowej
fazie życia jest niekorzystna pogoda, chodzi tu o wszelakiego rodzaju wilgoć. Przed
drapieżcami chroni je brak jakiegokolwiek zapachu. Młode karmione są pożywnym
mlekiem tylko raz na dobę. Matka robi to zazwyczaj nocą i przez około 30 dni. Potem
młode zdane są na siebie. W początkowym okresie usamodzielniania się trzymają się
razem, ale po niedługim czasie rozstają się, choć nie opuszczają terenu, na którym się
urodziły. Dojrzałość płciową mogą uzyskać już w pierwszym roku życia; u samic
następuje to po 7 miesiącach, u samców zaś po 5-6 miesiącach. Samica może
wyprowadzić nawet do 4 miotów w ciągu roku.
V. Zachowanie
Zające są terytorialistami i żyją pojedynczo z wyjątkiem okresu parkotów. Na
swoje legowiska wybierają bezpieczne miejsca, zawsze dostosowane do warunków
atmosferycznych. Świetnie biegają i skaczą a nawet pływają, ale robią to w
ostateczności, tak samo jak zrywanie się z kotlinek. Podczas ucieczki z miejsca, w
którym wypoczywał, zając najpierw biegnie po linii prostej, aby potem zatoczyć łuk i
powrócić w okolice tego miejsca. Jak na ssaka lądowego porusza się specyficznie, bo
wyłącznie kłusem, stawiając tylne nogi obok siebie, a przednie jedna za drugą. Ma doskonały słuch, który zawdzięcza swoim obracającym się we wszystkie strony uszom.
Wzrok ma słaby, choć jego spektrum jest imponujące, i nie odróżnia dość dokładnie
kształtów. Ale żaden ruch nie umknie jego uwadze. Dźwięki wydaje jedynie w dwóch
momentach swojego życia, w sytuacji wielkiego niebezpieczeństwa i podczas
parkotów.
V I . Ekologia gatunku
Ilościowy stan zajęcy w danym roku zależy przede wszystkim od pogody jaka
panowała podczas wykotów. Stałym czynnikiem redukującym ich liczbę są lisy,
których populacja dzięki zapobieganiu wściekliźnie i nikłemu odstrzałowi ewidentnie
zwiększyła swoje rozmiary. Do wrogów zajęcy należy także zaliczyć większe ptaki
drapieżne, kruki i bezpańskie psy.
Niekiedy szaraki mogą powodować znaczące szkody gospodarcze. Dotyczy
to wyłącznie plantacji lub szkółek leśnych, gdzie zgryzają pędy oraz sadów, gdzie
podczas sroższych zim mogą pozbawiać drzewa kory.
V I I . Słowniczek
Gach – samiec zająca.
Kipieć – podczas polowania o ucieczce zająca.
Kołatka – drewniany przyrząd stosowany podczas pędzeń na zające.
Kniazienie – głos zaatakowanego zająca, często używany w wabikach na lisy.
Kot – inaczej zając.
Kotlinka –dołek jaki zając wybrał za swoje legowisko.
Marczak – zając pochodzący z pierwszego miotu.
Nazimek – zając wydany na świat jesienią.
Omyk – ogon zająca.
Parkoty – gody zajęcy.
Pomykanie – sposób biegu zająca
Skoki – nogi zająca.
Skrom – tłuszcz zająca.
Słuchy – uszy zająca.
Słupek – pozycja stania na tylnych łapach i rozglądania się.
Strugi – inaczej siekacze.
Strzyc – 1. obgryzać rośliny; 2. nadstawiać uszu.
Trzeszcze – oczy zająca.
Turzyca – suknia zajęcza, sierść.
Wykot – wydanie na świat potomstwa.
Zrolować – przekotłowanie i zostanie w ogniu po celnym strzale.